یادداشت‌های لغوی و ادبی (8) دربارۀ «ایش» و «ایش‌شاءالله» و «ایشالا»

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

10.22081/jap.2026.80510

چکیده

در این یادداشت ابتدا به ذکر شواهدی از لغت عربی «ایش» (= ای شیء، چه، چه چیز) در متون کهن عربی و فارسی و گویش‌های عربی معاصر می‌پردازیم و اشاره‌ای نیز به اشتقاق آن می‌کنیم. سپس استدلال می‌کنیم که عبارت عامیانۀ «ایشالا» در فارسی گفتاری ربطی به صورت رسمی «ان شاء الله» ندار، بلکه صورت شکستۀ عبارت «ایش شاء الله» (= هر چه خدا بخواهد) است که در بعضی متون کهن فارسی – به طور خاص در مثنوی معنوی مولوی – به کار رفته و در آن لغت «ایش» نیز دیده می‌شود. اگرچه صورت «ایش شاء الله» به فارسی امروز نرسیده، صورت شکسته و عامیانۀ آن، یعنی «ایشالا» در فارسی معاصر حفظ شده است. بنابراین، «ایشالا» با صورت گفتاری «انشالا» (که خود صورت شکستۀ «ان شاء الله» است) ارتباطی ندارد و لغتی متفاوت است. درنهایت، با توجه به اینکه در هنجارهای معیار عربی کلاسیک، صورت «ایش» چندان معمول نبوده، این لغت و همچنین عبارت «ایش شاء الله» و صورت شکستۀ «ایشالا» در فارسی را باید دخیل از گونه‌های عربی پیراکلاسیک para-Classical Arabic)) ـ یعنی گونه‌های عربی متشخص غیرکلاسیک در قرون میانه ـ یا دخیل از هنجارهای متقدم و آسان‌گیرتر عربی کلاسیک دانست.
 

کلیدواژه‌ها