پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش رسانهٔ چاپ در تحول منازعات مذهبی میان شیعه و اهل سنت در شبه‌قارۀ هند، به بررسی جایگاه سه اثر «تحفۀ اثناعشریه»، «صوارم الالهیات»، و «حسام الإسلام» در شکل‌گیری نخستین رقابت‌های چاپی میان دو جریان مذهبی می‌پردازد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ منابع کتاب‌شناختی، نسخه‌های خطی، چاپ‌های سربی و سنگی، فهرست‌های کتابخانه‌ای و اسناد تاریخی، روند تألیف، چاپ، انتشار، ترجمه و ردیه‌نویسی این آثار را بازسازی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد «تحفۀ اثناعشریه»، با وجود تألیف در سال ۱۲۰۴ق، تا پیش از انتشار چاپی در سال ۱۲۱۵ق از تداول محدودی برخوردار بود و بازتاب چشمگیری در میان عالمان شیعه و اهل سنت نداشت؛ اما چاپ آن در کلکته با امکان تکثیر انبوه و توزیع گسترده، این اثر را به یکی از مهم‌ترین متون جدلی قرن سیزدهم هجری تبدیل کرد و موجی از ترجمه‌ها، چاپ‌های مکرر، تکمله‌ها و ردیه‌های فرقه‌ای را پدید آورد. مهم‌ترین واکنش شیعیان، انتشار دو کتاب «صوارم الالهیات» و «حسام الإسلام» اثر سید دلدارعلی نقوی بود که در همان شهر، همان چاپخانه و با شمارگانی بیش از «تحفۀ اثناعشریه» به چاپ رسید. این اقدام نشان می‌دهد که رقابت مذهبی از عرصۀ تألیف و استدلال فراتر رفت و رسانهٔ چاپ، خود به بخشی از فرایند منازعه و ابزاری برای تثبیت هویت مذهبی، گسترش نفوذ گفتمانی و نمایش برتری فرقه‌ای تبدیل شد. ازاین‌رو، این پژوهش نتیجه می‌گیرد که در نخستین دهه‌های ورود چاپ به شبه‌قارۀ هند، فناوری چاپ نه صرفاً وسیله‌ای برای انتقال دانش، بلکه عاملی فعال در بازآرایی مناسبات مذهبی، سازمان‌دهی رقابت‌های فکری و تشدید منازعات شیعه و اهل سنت بوده است.
)