عبیدالله بسمل (۱۸۵۲ـ ۱۹۳۹م)، شاعر و نویسندۀ پارسی‌دان پنجاب، آثاری در زمینۀ ادبیات، تاریخ و اندیشۀ دینی از خود برجای گذاشته است. یکی از آثار کمترشناختۀ او منظومۀ فارسی مدّ و جزر اسلام است که در آن، تاریخ تمدن اسلامی در قالب روایتی از برآمدن، شکوفایی، انحطاط و امکان احیا بازنمایی می‌شود. شاعر با یادکرد عظمت علمی و سیاسی مسلمانان، سقوط بغداد و اندلس، گسترش استعمار و وضعیت محنت‌بار مسلمانان روزگار خود، گذشته، حال و آینده را در ساختاری زمانی و عاطفی به یکدیگر پیوند می‌دهد. مقالۀ حاضر، پس از توضیح مؤلفه‌های اصلی گفتمان تمدن اسلامی در دورۀ جدید و معرفی زندگی و آثار بسمل، منظومۀ او را با مسدّس مدّ و جزر اسلام الطاف حسین حالی (۱۲۵۳–۱۳۳۳ق/۱۸۳۷–۱۹۱۴م و از مصلحان جریان علیگره و سر سید احمد خان) مقایسه می‌کند و سپس مهم‌ترین مضامین و اشعار آن را بررسی و عرضه می‌دارد. این بررسی نشان می‌دهد که «حسرت» در شعر بسمل صرفاً اندوه بر گذشتۀ ازدست‌رفته نیست، بلکه از طریق برانگیختن شرم، غیرت و همت، به نیرویی برای دعوت به تعلیم، تحقیق، صنعت، اتحاد و احیای جامعۀ اسلامی تبدیل می‌شود. نسخۀ خطی مبنای این پژوهش در کتابخانۀ کنگرۀ آمریکا نگهداری می‌شود و تاکنون نسخه‌ای چاپی از این منظومه به دست نیامده است.
جعفریان, رسول . (1405). حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومۀ فارسی شبه‌قاره ( متن کامل منظومه مدّ و جزر اسلام). آینه پژوهش, 37(219), 435-504. doi: 10.22081/jap.2026.80493
MLA
جعفریان, رسول . "حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومۀ فارسی شبه‌قاره ( متن کامل منظومه مدّ و جزر اسلام)", آینه پژوهش, 37, 219, 1405, 435-504. doi: 10.22081/jap.2026.80493
HARVARD
جعفریان, رسول. (1405). 'حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومۀ فارسی شبه‌قاره ( متن کامل منظومه مدّ و جزر اسلام)', آینه پژوهش, 37(219), pp. 435-504. doi: 10.22081/jap.2026.80493
CHICAGO
رسول جعفریان, "حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومۀ فارسی شبه‌قاره ( متن کامل منظومه مدّ و جزر اسلام)," آینه پژوهش, 37 219 (1405): 435-504, doi: 10.22081/jap.2026.80493
VANCOUVER
جعفریان, رسول. حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومۀ فارسی شبه‌قاره ( متن کامل منظومه مدّ و جزر اسلام). آینه پژوهش, 1405; 37(219): 435-504. doi: 10.22081/jap.2026.80493
)