آینه‌های شکسته (14): «مُسَوّمین» (آل عمران: ۱۲۵) در ترجمه‌های قرآن؛ رویکرد ریشه‌شناختی در برابر داستان‌سرایی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

10.22081/jap.2026.80490

چکیده

در قرآن فرشته‌هایی که به یاری مؤمنان می‌شتابند با اوصافی چون مُردِفین «پی‌در پی [فرود] آمده» (انفال: 9) و مُنزلین «فرود آمده» (آل عمران: 124) یاد شدند. در این میان، توصیف به مُسوِّمین (آل عمران: 125) به جهات مختلف، از جمله وجود ریشه‌های هم‌آوا از «سوم» در عربی از دیربار محل نقد و نظر بوده است. از آنجایی که یکی از این ریشه‌ها به «خط و خال» اشاره داد، و از قضا برخی مشتقات آن در قرآن نیز به کار رفته «الخیل المسوَّمة/اسبان نشان‌دار» (آل عمران: 14)، بسیاری به این معنا متمایل شده و مطابق قرائت مشهور مُسوِّمین (به صورت اسم فاعل) آن را «نشان‌گذار» معنی کرده‌اند. اما این معنا بن‌مایۀ افسانه‌پردازی داشته و از سوی دیگر، آیۀ مورد بحث به حوادث جنگ بدر بازمی‌گردد، بعدها داستان یاری فرشتگان در تفاسیر با شاخ و برگ‌هایی همراه شد: افزوده‌هایی همچون رنگ عمامۀ آنها (سفید یا زرد)، خال و خط مرکب ایشان، یا حتی اینکه فرشتگان محورهای عملیاتی جنگ را نشانه‌گذاری می‌کردند.
در مقابل، مرحوم شهرام هدایت در پرتو زبان‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی از یک سو، و نظر به بافت و سیاق آیات از سوی دیگر واژۀ مذکور را «فرستاده شده» ترجمه می‌کند. در این مقالۀ ترجمۀ جناب کوشا به عنوان نمایندۀ برداشت سنتی و ترجمۀ هدایت به عنوان نمایندۀ رویکرد زبان‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی انتخاب شدند. انتخاب این دو اثر به جهت توضیحات ایشان در پاورقی یا پی‌نوشت بوده که دست‌مایۀ این پژوهش قرار گرفته است. این مقاله، ضمن بررسی بیشتر ریشۀ متناظر عبری sum/sim، و کاربست‌های آن در تورات به دفاع از تحلیل هدایت می‌پردازد. و بخش پایانی به معادل‌گذاری برخی دیگر از مترجمان که تا حدودی به ترجمۀ منتخب متمایل‌اند، اختصاص دارد. در جمع‌بندی نیز پیشنهادهایی برای آیندۀ ترجمه‌پژوهی در متون مقدس ادیان ابراهیمی ارائه می‌گردد.

کلیدواژه‌ها