داستان احیای اندیشه فلسفی در مصر: روایت زکی نجیب محمود از تحقیق و نشر میراث فلسفی اسلام تا جنبش ترجمه متون فلسفه غرب در قرن بیستم

این متن، ترجمه‌ای از فصل نخست کتاب من زاویة‌ فلسفیة اثر زکی نجیب محمود، فیلسوف مصری است که در سال ۱۹۸۲ منتشر شده است. اهمیت این تاریخ در این نکته نهفته است که این اثر در دوران دگرگونی فکری محمود نگاشته شده است؛ مقطعی که او به اعتراف خودش از تمرکز محض بر تجربه‌گرایی/پوزیتیویسم منطقی که در آثار اولیه‌اش مانند نحو فلسفة علمیة مشهود بود، فاصله می‌گیرد و مانند بسیاری از روشنفکران جهان عرب، در نتیجه دگرگونی‌های فکری پس از شکست‌های اعراب از اسراییل در پی دو جنگ ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳ توجه خود را به میراث فکری عربی ـ اسلامی معطوف می‌کند و با نگاهی انتقادی به مدرنیته و اندیشه فلسفی غرب می‌نگرد.
محمود در این متن، تحلیل جریان‌شناسانه خود از احیای حیات فلسفی در مصر را با ارجاع به ریشۀ رکود آغاز می‌کند. او منشأ ایستایی تفکر فلسفی در سرزمین‌های عربی را به تهافت الفلاسفة غزالی نسبت می‌دهد که از نگاه او درِ تفکر را برای بیش از هفت قرن بست. گشایش مجدد این باب، در میانۀ قرن نوزدهم، نتیجۀ جنبشی فراگیر بود که بنیاد خود را بر دو اصل محوری عقل و آزادی قرار داد و این کوششی بود برای رهایی از یوغ جهل، خرافه، و تعلیقه‌نویسی بر متون پیشین و آغاز خردورزی با تکیه بر تجربه و استدلال صحیح منطقی.
این گزارش با تمرکز بر کوشش‌های فکری مصر پس از اوایل قرن بیستم، سه جریان عمده را به عنوان شواهد این رستاخیز معرفی می‌کند:

جنبش احیای میراث: تلاشی آکادمیک و متمرکز بر تحقیق علمی و نشر متون بنیادین فلسفه اسلامی (مانند آثار کندی، ابن‌سینا، ابن‌رشد و غزالی)؛
جنبش ترجمه: جریانی برای انتقال مکاتب فلسفی غرب به زبان عربی که در آن متون ارسطو و افلاطون تا دکارت، هیوم و راسل ترجمه شد؛
پیدایش نوشته‌های تخصصی و مکاتب فکری: با تأسیس دانشگاه‌ها و تخصصی‌شدن پژوهش‌های آکادمیک فلسفی و سر‌برآوردن فیلسوفانی مانند عبدالحمید صبره، زکریا ابراهیم، و یحیی هویدی.

محمود این فعالیت‌ها را کارآمدترین عامل برای بیداری عقل و تفکر انتقادی معرفی می‌کند و نتیجه می‌گیرد که رسالت نهایی فلسفه در این عصر، به سازگاری میان «آزادی و عقل» می‌انجامد.