از نگاه عربى: متفکران معاصر ایران و جهان عرب (5) مالک بِن نبى: دغدغه هویت و رویارویى تمدنى

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

10.22081/jap.2026.80065

چکیده

این مقاله به تحلیل اندیشه‌های مالک بن نبی، متفکر مشهور جهان اسلام با تمرکز بر مسئلۀ هویت و رویارویی تمدنی در بستر استعمار می‌پردازد. نویسنده نشان می‌دهد که دغدغۀ محوری مالک بِن نبی، رهایی جوامع اسلامی به‌ویژه جامعۀ الجزایر، از سلطۀ استعمار صرفاً سیاسی نیست، بلکه ناظر به ابعاد عمیق‌تر فرهنگی و روانی و تمدنی آن است. در این چارچوب، استعمار به‌منزلۀ فرایندی تفسیر می‌شود که از طریق تحمیل زبان و فرهنگ و الگوهای فکری، هویت جوامع استعمارزده را دچار اختلال می‌کند. مقاله با بررسی مفهوم «انفجار هویت» در اندیشۀ مالک بن نبی، به دوگانگی پیامدهای آن می‌پردازد؛ از یک‌سو این انفجار می‌تواند به نیرویی برای مقاومت، بیداری و رهایی بدل شود و از سوی دیگر ممکن است به بسته‌شدن هویت و بدگمانی به دیگری و رد دستاوردهای تمدنی دیگران بینجامد. در بخش دیگری از مقاله، نظریۀ تمدنی مالک بن نبی با تکیه بر معادلۀ سه‌گانۀ انسان و خاک و زمان و نیز الگوی چرخه‌ای تمدن در مراحل روح و عقل و غریزه بررسی می‌شود و پیوند آن با مسألۀ انحطاط تمدنی توضیح داده می‌شود. همچنین مفهوم «قابلیت استعمارپذیری» به‌عنوان یکی از ایده‌های محوری مالک بن نبی تحلیل و نقد می‌گردد و نشان داده می‌شود که این مفهوم، در عین برخورداری از ظرفیت تبیینی، واجد نوعی تعمیم و ساده‌سازی در تحلیل جوامع اسلامی است. مقاله در نهایت با نقد رویکردهای توطئه‌محور و سرزنش صرف عوامل بیرونی، تأکید می‌کند که فهم بحران و عقب‌ماندگی جهان اسلام مستلزم توجه هم‌زمان به عوامل بیرونی و درونی و بازاندیشی انتقادی در مقولۀ هویت و تمدن است. این مقاله با کسب اجازه از نویسندۀ محترم به فارسی گردانیده شده است.

کلیدواژه‌ها

آینه پژوهش
دوره 37، شماره 218 - شماره پیاپی 218
خرداد و تیر 1405
صفحه 19-30

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار