پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی آینه پژوهش 37 218 2026 06 22 A Revision of the Date of the Khayqānī Qurʾān along with an Introduction of Its Newly Found Fragments بازنگری در تاریخ قرآن خیقانی همراه با معرفی پاره‌های نویافتۀ آن 55 100 80069 10.22081/jap.2026.80069 FA سیدعلی آقایی سیدمحمدحسین حکیم Journal Article 2026 07 03 For over sixty years, the manuscript known as the “Khayqānī Qurʾān” has attracted the attention of codicologists and scholars of Qurʾānic manuscript production and Islamic calligraphy due to its possession of dated colophons. At the end of certain sections of this codex (now dispersed across various collections worldwide), there is a note in Persian and Arabic by Aḥmad ibn Abū l-Qāsim al-Khayqānī, according to which the Qurʾān was provided with dotting and vowel marks in Sha‛bān 292 AH (June–July 905 CE). Previous scholarship has generally assumed the authenticity of this date, citing this Qurʾān as the earliest example of the Eastern Kūfic style or the "new style" in Qurʾānic writing, and consequently as a turning point in the history of Qurʾānic scripts. For several decades, the Khayqānī Qurʾān has thus been used as a "benchmark" for determining the origin and dating of this Qurʾānic script style and the development of Qurʾānic calligraphy. Furthermore, the Persian portion of these colophons has been introduced as the earliest textual evidence of New Persian written in the Arabic script.<br />The authors of the present article, through a detailed examination of all extant colophons from various codicological perspectives, as well as by citing the results of multispectral imaging of the colophon from one of the volumes of this Qurʾān, have demonstrated that the date 292 AH is a later interpolation and forged. By introducing a newly discovered fragment of this Qurʾān and relying on its colophon, they propose the correct date to be 492 AH (1098–1099 CE). This discovery shifts the dating of the Khayqānī Qurʾān by two centuries and demonstrates the necessity of revising previous citations of this manuscript in the history of the development of Qurʾānic scripts.   قرآن مشهور به «قرآن خیقانی» از بیش از شصت سال پیش به سبب دارابودن انجامه‌هایی تاریخ‌دار، توجه نسخه‌شناسان و پژوهشگران تاریخ کتابت قرآن و خوشنویسی اسلامی را به خود جلب کرده است. در پایان برخی اجزای این مصحف (که امروزه در مجموعه‌های مختلف جهان پراکنده‌اند)، یادداشتی به زبان فارسی و عربی از احمد بن ابو‌القاسم الخیقانی وجود دارد که بر اساس آن قرآن در شعبان ۲۹۲ قمری نقطه‌گذاری و حرکت‌گذاری شده است. در پژوهش‌های پیشین عموماً با مفروض‌گرفتن اصالت تاریخ مذکور، از این قرآن به‌مثابه کهن‌ترین نمونۀ سبک کوفی شرقی یا سبک نوین در قرآن‌نویسی و به تبع آن، به عنوان نقطۀ عطفی در تاریخ نگارش‌های قرآنی یاد شده است. به این ترتیب چندین دهه است که به قرآن خیقانی چونان «معیار» برای تعیین خاستگاه و تاریخ‌گذاری این سبک قرآن‌نویسی و تطور خطوط مصاحف قرآن استناد می‌شود. همچنین بخش فارسی این انجامه‌ها به عنوان کهن‌ترین شاهد متنی زبان فارسی نو به خط عربی معرفی می‌شد. نگارندگان مقاله حاضر با بررسی دقیق همه انجامه‌های موجود از جنبه‌های مختلف نسخه‌شناسی و نیز استناد به نتایج طیف‌سنجی چندطیفی از انجامه یکی از مجلدات این قرآن نشان داده‌اند که تاریخ ۲۹۲ قمری، الحاقی و ساختگی است. آنها همچنین با معرفی پاره نویافته‌ای از این قرآن و با اتکا به انجامه این نسخه، تاریخ صحیح را ۴۹۲ قمری می‌دانند. این کشف، تاریخ‌گذاری قرآن خیقانی را دو قرن جابجا می‌کند و لزوم بازنگری در استنادات پیشین به این نسخه در تاریخ تطور خطوط قرآنی را نشان می‌دهد. https://jap.isca.ac.ir/article_80069_e71a229acb670d30a8719dd0156c82be.pdf